با اختراع چرخ و بکارگیری آن در ساخت ارابه های چوبی ، در حدود 4 قرن پیش ابتدا در آلمان و سپس بسال 1649 میلادی برای اولین بار" ریل چوبی " جهت تسهیل در استخراج و حمل مواد از معادن ذغال سنگ در انگلستان بکار گرفته شد. مستر رینولدز در سال 1736 برای رفع سایش ریل های چوبی ، پوشش چدنی U شکل بصورت ریل ابداع نمود . نیروی کشش بوسیله سگ و یا اسب بود تا اینکه در سال 1759 ابتدا مستر رابینسون با کشف نیروی بخار و سپس در سال 1784 میلادی مستر جیمزوات انگلیسی با اختراع ماشین بخار راه را برای اختراع و تکامل لوکوموتیو هموار کردند. اندیشه و تلاش دانشمندان بزرگ ادامه یافت و اولین لوکوموتیو مستر جرج استیفنسن در سال 1814 با استفاده از نیروی بخار ساخته شد و اولین قطار با لوکوموتیو ساخت استیفنسن روی خط آهن به طول 41 کیلومتر در نیوکاسل انگلستان از لیورپول به منچستر در 25 سپتامبر 1825به حرکت درآمد. همزمان با انگلستان اقدامات مشابهی در سایر کشورهای اروپا و امریکا بوقوع پیوست . در سال 1830 امریکا، 1832 فرانسه، 1838 اطریش، 1835 آلمان و بلژیک ، 1837 روسیه، 1839 ایتالیا، 1844 دانمارک و 1853هندوستان عملا احداث خطوط آهن را بطور فعال آغاز کردند. با ثبت اختراع روش تولید فولاد بوسیله مستر هانری بسمر انگلیسی در سال 1856 سیرتحولات سریع و تولید انبوه در صنایع فولاد و تولید ریل های فولادی و لوکوموتیو آغازگردید.
اما در همین ایام، ایران در دوران سیاه سلسله قاجار اقتدار و اعتبار جهانی خود را از دست داده بود و کشور ما عرصه تاخت و تاز و غارت توسط روسیه تزاری و دولت عثمانی و امپراطوری انگلیس بود . کشمکش های درباریان فاسد عامل مستقیم نفوذ بیگانگان در کشور گردید . سقوط جایگاه مردمی حاکمان فاسد قاجار باعث شد که ناصرالدین شاه در سال 1268 هجری شمسی (1889 ) تحت الحمایه امپریالیست روسیه تزاری " بریگاد قزاق" را برای سرکوب شورش های عدالتخواهی مردم ایران تاسیس نماید. در سال 1265 هـ ش (1886) علیرغم آنکه نخستین خط آهن ایران بطول 8700 متر بین تهران و ری ( از دروازه خراسان –میدان قیام فعلی تا حرم حضرت شاه عبدالعظیم) بوسیله یک مهندس فرانسوی بنام مسیو بواتال راه اندازی شد اما این مسئله همواره مورد مناقشه دولتهای روس و انگلیس بود و ناصرالدین شاه که بجای تکیه بر مردم ایران به دشمنان ایران سر سپرده بود موجب شد چنگال امپریالیست روسیه تا آنجا در اعماق وطن ما فرو رود که 60 سال پس از معاهده ننگین ترکمنچای ( 1207 هـ ش و 1828 میلادی) در سال 1888 طی قرارداد ننگین دیگری و برای تامین مخارج حرمسرای خود ( 60 هزار فرانک) احداث راه آهن در ایران بمدت 10 سال ممنوع اعلام گردد. فتحعلی شاه قاجار نیز که پس از اقدام شجاعانه میرزا رضای کرمانی و قتل پدرش به حکومت رسید (1271 هـ ش و 1892) در سال 1899 قرارداد ننگین منع احداث راه آهن در ایران را بمدت 10 سال دیگر تمدید و امضاء کرد. در 16 سپتامبر 1907 ( 25 شهریور 1286) تقسیم ایران بین دول روس و انگلیس رسما به مشیرالدوله (وزیر امورخارجه) اعلان گردید و ورق ننگین دیگری به تاریخ سیاه سلسله قاجار افزود. اما حرکتهای بیداری بخش مردم ایران درگوشه و کنار کشور جریان داشت . بطورمثال انقلاب آزادیبخش مردم تبریز در خطه قهرمان پرور آذربایجان در 20 دسامبر 1911 ( اول دیماه 1290 هـ ش) که 4 روز بطول انجامید شهر را ازوجود ارتش اشغالگر روس آزاد کرد.
جنگ جهانی اول ( 1914 – 1918) و سقوط امپریالست روس در 15 مارس 1917 در اثر انقلاب فوریه 1917 موقتا ایران را از چنگال استعمار روس رهایی بخشید. در خلال این دوران خطوط آهن تبریز – جلفا بطول 146 کیلومتر و صوفیان – شرفخانه بطول 53 کیلومتر در سال 1295هـ ش ( 1916 ) با هدفهای استعماری راه اندازی شد.
بیداری مردم ایران زمین که از جنبش تنباکو آغازشده بود با الهام از حرکت های انقلابی در سایر نقاط جهان منجمله انقلاب کبیر فرانسه و انقلاب فوریه و اکتبر 1917 روسیه زمینه سقوط سلسله قاجار را فراهم ساخت . طرح ایجاد راه آهن سراسری ایران که از سالهای 1285 هـ ش مطرح بود پس از سقوط قاجار و تجدید حیات سیاسی و پارلمانی ایران قوت گرفت . اما همچنان اهداف سیاسی و غیر اقتصادی باعث شد که درمسیر نا صحیح آغاز شود.
در روز اول اسفند 1305 هـ ش لایحه احداث راه آهن محمره ( بندر امام خمینی) – بندر جز ( بندر ترکمن) توسط مهدیقلی هدایت نخست وزیر وقت به مجلس شورای ملی تقدیم شد.
دکتر محمد مصدق در نطق های دوم اسفند 1305 ، 29 فروردین 1306 و 9 اردیبهشت 1306 در مجلس ضمن تاکید بر لزوم احداث راه آهن سراسری در ایران چنین میگوید :
"بنده افتخار راه آهن ایران را به این دولت میدانم نه به دولتهای بعد که می آیند و بنده با راه آهن مخالف نیستم ولی با موقعش ( مسیر احداث آن) و طرز خرجش مخالفم . در حالیکه نیاز مملکت به ساخت 17021 کیلومتر راه شوسه و با هزینه ای در حدود 45 میلیون تومان بسیار ضروری است ، ساخت راه آهن از محمره به "بندر جز" مدت 10 سال و هزینه ای بالغ بر 80 میلیون تومان خواهد داشت علاوه برآنکه احداث این خط آهن بطول 1670 کیلومتر نیاز به احداث راه های شوسه را مرتفع نخواهد کرد. گمان نمیکنم کسی با راه آهن مخالف باشد ولی اگر ما میخواهیم راه آهن بکشیم باید طوری بکشیم که هر وقت خودمان میخواهیم از آن استفاده کنیم و هر وقت خودمان نخواستیم بوسیله دیگران از آن استفاده کنیم . خوب امروز اگر کسی بخواهد از اروپا به ایران بیاید یا اگر ایران بخواهد راه آهن را بمسافرین اروپایی و مال التجاره آنها کرایه بدهد باید طوری باشد که از غرب به شرق برود بنا براین راهی که فعلا دولت در نظر گرفته فقط برای تجارت داخلی است و مقرون به صرفه نیست و بر خلاف مصالح اقتصادی کشور است. اگر روسیه تا شرق اقصی راه آهن کشیده نظرات سیاسی – نظامی دارد ما که امروز نظر به سیاسی نظامی نداریم و فقط از نظر اقتصادی میخواهیم راه آهن بکشیم ولی راه آهنی که در این نقشه معین شده در رو ندارد ."
سرانجام راه آهن سراسری جنوب – شمال در سال 1317 به بهره برداری رسید و در جنگ جهانی دوم " پل پیروزی" متفقین لقب گرفت!